Atlas Shrugged: de filosofie van Bioshock



Plato, Aristoteles en Nietzsche zijn elk filosofen met zeer invloedrijke ideeën, maar waarom zien we die ideeën zo weinig terug in games? Games hebben de potentie je gedachten te beïnvloeden, net als romans en films dat kunnen doen – en toch treffen we vaker filosofische romans dan filosofische games. Een voorbeeld van hoe games met filosofie kunnen omgaan is de first-person shooter Bioshock.

Atlas Shrugged

Ontwikkelaar Ken Levine heeft zich laten inspireren door de roman Atlas Shrugged (1957, Nederlandse vertaling Atlas in Staking) van de filosofe Ayn Rand, grondlegster van het objectivisme. In het boek worden de gedachtes achter deze filosofie uitgelegd aan de hand van personages en gebeurtenissen. Volgens Rand is eigenbelang het hoogste goed, een mens dient zichzelf altijd voor anderen te plaatsen en zijn eigen doelen na te streven. Deze opvatting gaat recht tegen het altruïsme in, dat stelt dat individuen de plicht hebben om een ander te helpen, ook wanneer zij daar zelf niet beter van worden. Rand bekritiseert deze levenshouding, volgens haar houden onafhankelijkheid en individuele prestatie de maatschappij op de been.

In Atlas Shrugged laat ze zien wat er gebeurt als de regering hoge lonen bestrijdt en de concurrentie tussen bedrijven de kop indrukt: de economie stort in. Omdat de vrije markt wordt gedwarsboomd gaan de belangrijkste pioniers van de industrie in staking. Zij worden gezien als egoïsten, belust op geld verdienen, maar in werkelijkheid zijn zij het die de welvaart van de economie bepalen. Deze ‘captains of the industry’ besluiten in een afgelegen gebied een eigen maatschappij te stichten met een compleet vrije markt zonder wetten en belastingen. Daar genieten zij van de volledige vrijheid en kunnen mensen doen en laten wat ze willen.

Andrew Ryan

Met Bioshock geeft Ken Levine zijn eigen kijk op het objectivisme van Ayn Rand. Het personage Andrew Ryan heeft zijn eigen maatschappij gesticht waar geen grenzen bestaan: censuur is compleet afwezig. Echter, Levine laat op een slimme manier zien wat er in werkelijkheid gebeurt met een dergelijk systeem. De bewoners van Rapture slaan te ver door in hun vrijheid en een oorlog om het goedje ADAM breekt uit, een oorlog die het eens zo utopische Rapture totaal verwoest. Levine schetst een realistisch beeld van wat er met zo’n maatschappij zou gebeuren: mensen hebben goede bedoelingen, maar ze maken ook fouten. Andrew Ryan is een idealist met grote ideeën, maar faalt uiteindelijk om ze werkend te krijgen.

Vrijheid, of de beperking daarvan, is een terugkerend thema in Bioshock. In de game wordt er gespeeld met de manier waarop we vrijheid ervaren. We denken dat we vrij zijn terwijl dat eigenlijk niet zo is. Dit wordt duidelijk in de scène waar hoofdrolspeler Jack erachter komt dat hij zijn hele leven is gemanipuleerd door Atlas, oftewel Frank Fontaine. Jack heeft al die tijd een valse visie op de werkelijkheid gehad en in de illusie geleefd dat hij vrij was en zijn eigen keuzes maakte. Op datzelfde moment slaat dit besef door naar de speler: al die tijd heeft hij de bevelen van Atlas opgevolgd zonder een andere weg op te kunnen. Hij heeft gespeeld volgens de regels van de game en is onderworpen aan deze regels. De speler is een pion in de game, machteloos en niet in staat om zelf keuzes te maken.

Dit zijn slechts enkele voorbeelden van de link tussen Bioshock en het objectivisme. Wie meer wil weten kan een uitgebreid artikel over dit onderwerp op Gamez lezen.

31 reacties

  1. Wormpaul · 4-5-2010 · 14.42 uur

    Volgende keer graag melden dat er SPOILERS!! inzitten…

    Persoonlijk heb ik Bioschok al gespeeld maar voor die paar mensen die dit parteltje gemist hebben is `t toch wel jammer om alles al te lezen :-(

  2. Wormpaul · 4-5-2010 · 14.57 uur

    Toevoeging:

    Op Gamez staat wel de volgende vermelding;

    Lees niet verder als je de eerste BioShock nog niet hebt gespeeld, want er staan veel spoilers in de tekst!

  3. Rick · 4-5-2010 · 15.10 uur

    Dat had er idd wel bij mogen staan. Ik ben nog niet zo lang geleden begonnen aan Bioshock en heb het einde inderdaad nog niet bereikt. Jammer dat ik daar nu onbedoeld al zaken over heb gelezen.

  4. Wormpaul · 4-5-2010 · 15.14 uur

    Damm…

    -1 ziel die maagdelijk Bioschok doorgaat :(

  5. Stefan Keerssemeeckers · 4-5-2010 · 15.18 uur

    @ bovenstaanden

    Jammer dat jullie onaangenaam verrast zijn doordat er informatie over het verloop van de game in het artikel staat. Bedenk wel dat het moeilijk is om iets te vertellen over de ‘filosofie achter een game’ zonder dat je specifieke voorbeelden noemt.

    Daarnaast is de game al bijna drie(!) jaar uit; op een gegeven moment is een spoiler alert dan alleen nog maar kolderiek.

  6. Wormpaul · 4-5-2010 · 15.33 uur

    @ Stefan;

    Je mag van mij alles vertellen wat je wilt in een artikel maar dan is een kort zinnetje bovenaan met “kan spoilers bevatten” toch niet zoveel extra werk?

    Staat namelijk ook op de site waar originele artikel staat ook boven, en dan was `t makkelijk copy/paste..

  7. Stefan Keerssemeeckers · 4-5-2010 · 15.44 uur

    @ Wormpaul

    *Spoiler Alert*

    Thank you Mario! But our princess is in another castle!

  8. Rogier Kahlmann · 4-5-2010 · 16.06 uur

    Misschien kunnen we, als middenweg, het onderaan de tekst zetten.

    “Hier zaten spoilers in, sorry”

  9. Stefan Keerssemeeckers · 4-5-2010 · 16.19 uur

    @ Rogier

    Of het gewoon hebben over het artikel. Is ook wel eens leuk voor de verandering :)

    Vind persoonlijk de term ‘filosofie’ teveel eer voor Ayn Rand (hebben we over 50 jaar een game over de ‘filosofie van Dan Brown’s Da Vinci Code’?), maar het is inderdaad duidelijk dat Bioshock het verhaal van ‘Atlas Shrugged’ als inspiratiebron heeft genomen.

  10. Rogier Kahlmann · 4-5-2010 · 16.36 uur

    Bioshock als antikapitalistisch statement. Voor zestig euro verkocht, draaiend op de modernste spelcomputers en een onnodig vervolg veroorzaakt, omdat het eerste deel het zo goed deed.

  11. Stefan Keerssemeeckers · 4-5-2010 · 16.49 uur

    @ Rogier

    Weet niet of het wel zo ‘antikapitalistisch’ bedoeld is. Je zou Bioshock ook kunnen lezen als: kapitalisme is fantastisch maar er zijn altijd wel mensen die het verpesten.

  12. Rogier Kahlmann · 4-5-2010 · 16.55 uur

    Deze zin trouwens: “Echter, Levine laat op een slimme manier zien wat er in werkelijkheid gebeurt met een dergelijk systeem.”

    Volgens mij laat Levine, enkel met fictie, zien wat er zou kunnen gebeuren met een dergelijk systeem.

  13. BarmhartigeSamaritaan1982 · 4-5-2010 · 17.07 uur

    Zit er behalve kritiek op objectivisme niet ook kritiek op altruisme in? Driekwart van het spel volg je de instructies van Atlas om hem te helpen zijn familie te redden, en zie waar dat op uitkomt!

  14. Eline Muijres · 4-5-2010 · 17.15 uur

    Hey, die kritiek op het altruïsme had ik zelf nog niet bedacht. Zou goed kunnen dat dat zo is bedoeld!

  15. Rogier Kahlmann · 4-5-2010 · 17.19 uur

    Ik denk eerder dat Bioshock in het veel te lange rijtje ‘utopie-kritiek’ kan aansluiten.

  16. Stefan Keerssemeeckers · 4-5-2010 · 17.21 uur

    @ Barmhartigesamaritaan, Eline

    Inderdaad, volgens mij is de game helemáál niet antikapitalistisch ;) Volgens mij gaat het verkeerd in Rapture als Andrew Ryan een monopolie probeert te verkrijgen op ADAM.

  17. Jelle van Aanholt · 4-5-2010 · 17.29 uur

    Ik heb niet de hele game gespeeld, maar ik kreeg de indruk dat het in ieder geval een kritiek is op neo-liberaal ”anything goes”, libertair kapitalisme, zoals dat inderdaad door Rand verwoord werd.. Over dat de vrijheid die staatloos kapitalisme belooft eigenlijk helemaal niet vrij is, en uiteindelijk, door de monopolieen die ontstaan, leidt tot een soort van totalitair kapitalisme. Dystopisch is het in ieder geval zeker, maar ik denk niet dat het een kritiek is op het kapitalisme in het algemeen..

  18. Rainier · 4-5-2010 · 19.36 uur

    Bioshock is natuurlijk een kritiek op utopisch denken, je zou het zelfs als een postmoderne kritiek op weer zo’n ‘metanarrative’ kunnen lezen. Maar het is inderdaad vooral een kritiek op dat objectivisme van Rand. Met dat streven naar vrijheid is op zich niets mis; het probleem is echter dat ze daar, zoals je zegt, in doorsloeg door geen grenzen meer aan de vrijheid te stellen. En ja, dan verandert vrijheid inderdaad in haar tegenpool.

  19. Dennis Laumen · 4-5-2010 · 23.11 uur

    Zie hier een artikel van enkele jaren geleden die hetzelfde onderwerp beschrijft. http://kotaku.com/354717/no-gods-or-kings-objectivism-in-bioshock

    …en laten we alstublieft Dan Brown niet met Ayn Rand gaan vergelijken. Wat een flame bait. :)

  20. Guan van Zoggel · 5-5-2010 · 10.48 uur

    Interessante vergelijking. Ik heb “Atlas Shrugged” nog niet gelezen, maar ik denk dat Rand’s objectivisme zoveel nadruk legt op het individu dat het egocentrische karakter ervan juist voor individuele degradatie zorgt, doordat sociale interactie er op een bepaald moment onder gaat lijden. Uiteindelijk blijft het een morele vraag of men wel gelukkig wordt van deze vrijheid van het individu. Persoonlijk trek ik dit ten zeerst in twijfel, maar ik leef dan ook vanuit een behoorlijk altruïstisch perspectief.

    De game laat ook goed zien, of misschien dat voelen een beter woord is, wat de gevolgen zijn van het hersenloos opvolgen van commando’s zonder een vorm van eigen inbreng te tonen. De choquerende manier waarop Levine dit aan de speler presenteert is voor mij een van de meest memorabele momenten uit deze generatie games, omdat je aanvankelijk als speler het idee hebt dat je iets bereikt, maar je je dan realiseert dat je al die tijd aan het lijntje bent gehouden.

  21. Stefan Keerssemeeckers · 5-5-2010 · 11.36 uur

    @ Dennis

    Flamebait? Welnee.

    Even terzijde: Marten Toonder heeft ook min of meer gereageerd op Ayn Rand, in het Ollie B. Bommel-avontuur ‘De Bovenbazen’. Aanrader!

    De ‘twist’ in Bioshock gaat natuurlijk op voor iedere lineaire game, het zelfbewuste karakter ervan is wel aardig gevonden.

  22. Dennis Laumen · 5-5-2010 · 23.30 uur

    Geen flamebait? Dan ga ik happen. ;)

    Ik begrijp dat als je een strikte interpretatie van de term filosofie hanteert dat het objectivisme daar niet onder valt, als je echter een ruimere interpretatie hanteert (iets dat lijkt op het dagelijkse gebruik van de term) lijkt me dat zeker het geval. Dat lijkt me bij dhr. Brown iets lastiger te bewerkstelligen.

    Als we een kwalitatieve vergelijking doen is er zeker veel aan te merken op de schrijfsels van Frau Rand (m.n. archetypische karakters en de ondergeschikte rol van het verhaal aan de ‘filosofie’) maar het pulpniveau van Herr Brown bereikt het zeker niet. Ik beken, ik heb zowel Brown als Rand gelezen (Shrugged helaas nog niet).

    PS objectivisme heeft vrij weinig te maken met egoïsme zoals in enkele bovenstaande reacties gesuggereerd wordt.

    PPS geen zorgen, ik ben geen objectivist. ;)

  23. Stefan Keerssemeeckers · 6-5-2010 · 11.53 uur

    @ Dennis Laumen

    Vooruit, dan geen Dan Brown. Wat denk je van The Lion King en de filosofie van Hakuna Matata?

  24. Gerthein Boersma · 6-5-2010 · 13.46 uur

    Props voor het noemen van ‘De Bovenbazen’, Stefan! Maar hoewel ik ook geen fan ben van Rands objectivisme zijn je vergelijkingen wel wat flauw. Alleen al de invloed van Rands werk op de hedendaagse Republikeinse partij in Amerika zorgt ervoor dat het niet zomaar terzijde kan worden geschoven.

  25. Stefan Keerssemeeckers · 6-5-2010 · 14.09 uur

    @ Gerthein

    Rand heeft inderdaad wel invloed op de republikeinen in de VS, maar dat is op zich geen bevestiging van de juistheid van het ‘objectivisme’. Het toont meer aan dat mensen alles willen ‘geloven’ als het hen maar goed uitkomt ;) Volgens mij wordt het objectivisme in de VS regelmatig vergeleken met een beweging als de Scientology-kerk. Dat mensen daar lid van zijn maakt het ook niet geloofwaardiger dat we bezeten zijn door buitenaardse wezens die door Lord Xenu in een vulkaan zijn gegooid.

    Hoop niet jullie je al te erg hebben gestoord aan mijn meligheid, Gerthein en Dennis ;) Aan de andere kant moet gezegd worden dat Rand’s denken (of liever het denken van Aristoteles, waar Rand veel van heeft geleend) tot op zekere hoogte raakvlakken heeft met videogames als medium.

  26. m0_orsen · 7-5-2010 · 12.45 uur

    Leuk artikel, maar “een realistisch beeld van wat er met zo’n maatschappij zou gebeuren” is Bioshock zeker niet. Here’s why.

    Ik zie inderdaad ook goed wat Levine over objectivisme en altruïsme wil zeggen met Bioshock (deel 1 in ieder geval, deel 2 heb ik nog niet uit). De gedachte dat een te vrije maatschappijen uiteindelijk ten onder gaat, omdat de mens uit zichzelf niet in staat is grenzen te stellen als hij alleen zijn eigen verrijking in acht neemt, is een oude, en is ook veelvuldig vertegenwoordigd in de hedendaagse maatschappij (en terecht, maar dat is meer een politieke discussie).

    Bioshock zelf, en de plot van de game, draait echter hoofdzakelijk om ADAM. Het is de vleesgeworden ‘opium van het volk’ en de drang om er zoveel mogelijk van te bezitten is een duidelijk analogie voor de manier waarop er door sommigen met geld wordt omgegaan. Het probleem met ADAM is echter dat het je verandert in een hersenloze zombie die zonder er een tweede keer over na te denken iemand om zou brengen om er maar meer van te verkrijgen. Nou is dat met geld misschien ook wel zo (al zij het in iets mindere mate), maar bij ADAM heeft het een puur fysiologische reden waardoor iedereen in Rapture er tegelijkertijd aan lijdt.

    En juist hierdoor is Bioshock eigenlijk niet als realistische kritiek op onze huidige vormen van objectivisme te zien. Het gaat er van uit dat de hele bevolking plotseling een onverzadigbare, primale drang naar geld zou krijgen, en daar ook voor zou moorden. Dat is als je het mij vraagt een enorm ouderwetse, onrealistische en bovendien erg pessimistische kijk op de mens. Dat ging in de middeleeuwen misschien zo, maar nu zijn we toch echt wel iets verder. Ik zie Bioshock daarom enkel als ‘what if’ sci-fi verhaal, in plaats van een maatschappijkritische waarschuwing om niet te hebberig te zijn.

  27. Stefan Keerssemeeckers · 7-5-2010 · 13.31 uur

    @ M0_orsen

    Edoch, het gaat pas mis in Rapture als Andrew Ryan de regels van het objectivisme aan zijn laars lapt en een monopolie vormt op ADAM. Alles wat er na komt, is veroorzaakt door het niet naleven van de ideeën van Rand, zogezegd.

  28. Jelle van Aanholt · 7-5-2010 · 13.41 uur

    @M0_orsen Dat geld niet letterlijk hetzelfde werkt als ADAM neemt nog niet weg dat je het heel duidelijk als metafoor kan zien voor consumptie, of geld, of hebberigheid in het algemeen, wat je maar wilt. Tuurlijk geeft Bioshock geen realistisch beeld van wat er in een liberaal-anarchistische wereld zou gebeuren, maar ik denk dat je er wel degelijk een politieke boodschap in kan lezen. Vergelijk het met Brave new World: Huxley bedoelde ook niet letterlijk dat hij bang was dat er een pil zou komen waarmee de overheid het volk in emotieloze machines zou veranderen, maar dat neemt nog niet weg dat er achter de metafoor een behoorlijk maatschappijkritische boodschap schuil gaat.
    Het moorden in Bioshock is natuurlijk ook wel flink overdreven om gameplay-redenen: je moet in een shooter toch wat te schieten hebben. Ik vind het persoonlijk ook een van de zwakkere kanten van de game dat er dan perse weer zombies in moeten, maar dat weerhoud me er toch niet van om er iets maatschappijkritisch in terug te zien.

  29. m0_orsen · 7-5-2010 · 14.13 uur

    @Stiif
    Is dat zo? Hmm, te lang geleden dat is BS1 gespeeld heb.

    @Jelle
    Geld is een materieel iets (of in ieder geval ‘de sleutel tot’) dat geen direct effect heeft op je denken. Of nou ja, in ieder geval niet door je genetische code onomkeerbaar te herschrijven. ADAM is in die zin eerder te vergelijken met een verslavende drug, maar dat dan heel de bevolking er tegelijkertijd aan verslaafd zou raken. Als je ADAM wat vrijer interpreteert is het inderdaad wel als een metafoor voor geld etc. te zien, maar dan is het dus weer geen “realistisch beeld” zoals in het artikel staat.

  30. VN1X · 8-5-2010 · 21.57 uur

    Dit stuk heeft er in ieder geval voor gezorgd dat ik het boek van Ayn Rand eens wil gaan opzoeken. Mijn dank!

  31. Gerthein Boersma · 13-5-2010 · 15.58 uur

    Late reactie; ik heb me niet gestoord aan je meligheid hoor, Stefan. ;) En ook in mijn optiek zijn Rand-aanhangers (hier is een woordgrapje met ‘debielen’ weggecensureerd) niet veel verheven boven Scientology-mafkezen. Het ging me er meer om dat zijn filosofie daadwerkelijk van invloed is - van grote invloed zelfs, op de oppositiepartij van het machtigste land ter wereld, en dat om die reden een vergelijking met Dan Brown of The Lion King mank gaat.

Volg de reacties op deze post via RSS

Plaats een reactie

Registreer je als vaste gebruiker. Heb je dit al eens gedaan, log dan in.

Hou de discussie menselijk en inhoudelijk. Reageer bij voorkeur onder je echte naam, met je foto als avatar (via Gravatar).

Toegestane HTML: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>