
Het stukje hieronder zat al een tijdje in mijn hoofd. Wel in een andere vorm. Ik wilde diep ingaan op de parallellen tussen verschillende media en laten zien hoe de geschiedenis zich herhaalt. Maar in het licht van de recente gebeurtenissen rondom minister Hirsch Ballins poging om “extreem gewelddadig beeldmateriaal” in games en films uit te bannen, heb ik besloten dat het niet zo uitgebreid hoeft. De minister doet geen moeite om zijn naïviteit te verbergen, hoef ik ook niet al te veel moeite te doen om je te informeren.
Kerkbemoeienis
We gaan meer dan 400 jaar terug in de tijd. De boekdrukkunst ontwikkelt zich en geschriften kunnen op steeds grotere schaal worden gedupliceerd. Uitgevers en drukkerijen schieten als paddestoelen uit de grond. In de beginjaren van deze ontwikkeling worden er vooral kerkelijke teksten gedrukt, maar door de alsmaar groeiende markt kunnen boeken voortaan ook als voorlichtingsmiddel en entertainment dienen. Een ingebonden verzameling nieuwsfeiten is de voorloper van de krant, exotische reisverhalen laten ons kennismaken met de rest van de wereld, en we kunnen ons verliezen in romannetjes.
Eén keer raden wie het hier niet mee eens was. Inderdaad, Hirsch Ballin. Nou ja, zijn voorouders dan. Omdat de boekdrukkunst een grote rol speelde in het Verlichtingsdenken vond de kerk, een soort eindbaas in die tijd, dat hij zich ermee moest bemoeien. Volksverheffing was uit den boze en zou enkel ellendigheid betekenen. En natuurlijk: als het volk het licht zag, zou de kerk zijn grip op de maatschappij zomaar eens kunnen verliezen. Antiboekencampagnes waren het gevolg.
Overeenkomsten
Lezen maakt dom: belet de ontwikkeling en vorming van eigene gedachten; het wiegt ons, door het gemak, dat het ons verleent, om zonder inspanning op eene aangename wijze bezig te worden gehouden, in den behagelijken maar ontzenuwenden toestand van halfbewuste werkzaamheid, en maakt ons langzamer hand onbekwaam voor iedere ernstige - en meer bijzonder voor iedere geestinspanning.
Volgens de kerk was lezen onzedelijk en onkuis. Lezen verwilderde, maakte de lezer lui. Leeszucht zou bovendien leiden tot sociaal isolement en – hier komt-ie dan – vervreemding van de realiteit. De oplossing kon niet meer voor de hand liggen: censuur. Klinkt dat bekend?
Maar wacht, de overeenkomsten gaan nog verder! Omdat de kerk hier in Nederland zo’n grote grip had op de boekproductie – ieder schrijfsel werd grondig gecontroleerd en bewerkt – verhuisden veel uitgevers en drukkers naar het buitenland. De boeken wisten Nederland uiteindelijk wel te bereiken. En dan te bedenken dat Ebay nog vier eeuwen op zich zou laten wachten.
Deze censuur deed zich door de jaren heen voor in verschillende vormen en in verschillende mate. Tijdens de Franse tijd (1795-1813) was er kort sprake van preventieve censuur, wat wilde zeggen dat publicaties vóór uitgave streng werden gecontroleerd en herzien als dat nodig werd geacht. Daarna werd er zo nu en dan repressieve censuur uitgevoerd, waarbij werken ná uitgave moesten worden veranderd.
Toen in het begin van de 19de eeuw echter werd geconstateerd dat censuur niet bepaald in lijn lag met de liberale denkwijze, werden de eerste fundamenten voor een wet tot persvrijheid gelegd. Die kwam er uiteindelijk in 1848 met de grondwet van Thorbecke. Maar dat wilde nog steeds niet zeggen dat men zomaar kon schrijven wat men wilde: daar waren de autoriteiten niet altijd even blij mee. Veel schrijvers deden dus aan autocensuur om niet in de problemen te komen.
Opmerkelijk in dit verhaal is dat Nederland in de 18de eeuw toch een groot deel van de Europese boekproductie voor haar rekening nam, zelfs van in andere landen verboden theologische, filosofische en politieke werken. Deze werden ondanks de afkeur van de kerk vaak vertaald en ook in Nederland uitgebracht. Antileesbewegingen probeerden daarom meer invloed uit te oefenen op het lezende publiek dan op de drukkers en uitgevers.
Gears of Ballin
Opmerkelijk is trouwens dat de protestantse kerk zelf bladen ging uitbrengen die pleitten tegen de massaverspreiding van boeken. Een antiboekboek, zeg maar. Het is nu dus wachten geblazen op de eerste door het ministerie van Justitie geproduceerde game waarin je speelt als Hirsch Ballin die alle games voor 16 en 18 jaar en ouder moet verzamelen om ze op een brandstapel te gooien. Bij de Wii-versie krijg je een hooivork-attachment.
De upside? Boeken staan in het heden ergens bovenaan de voedselketen van massamedia. Maar het was een hele strijd om daar te komen. Laat je dus horen bij onze (demissionaire) minister, wiens werkelijke motieven voorlopig een raadsel zullen blijven.
Update: Het gegeven dat veel uitgevers en drukkers 400 jaar geleden naar het buitenland verhuisden om de kerk te omzeilen, klopte niet. Onder de geschrapte passage zijn drie nieuwe alinea’s toegevoegd. Onze excuses voor de onjuiste informatie.
