Kinderen beschermen: het probleem dat Hirsch Ballin wil oplossen bestaat niet



Niels ‘t Hooft en David Nieborg, hoofdredacteur en redactiechef van Bashers, geven iedere maandag om beurten commentaar op de actualiteit.

Deze zomer ontstond er ophef over de aanbeveling van (destijds) demissionair minister van Justitie, Ernst Hirsch Ballin, om een verbod op extreem gewelddadige games in te voeren als winkeliers de verkoop aan minderjarigen niet konden inperken. Onder andere David Nieborg struikelde toen over de suggestie dat er weinig weerstand zou zijn tegen zo’n verbod. Op Bashers en andere sites verscheen een oproep om de minister brieven te schrijven, om duidelijk te maken dat deze weerstand weerstand wel degelijk bestaat.

Afgelopen week kreeg een aantal van de briefschrijvers antwoord, waaronder gamejournalist Robert Hoogendoorn, die de brief op zijn blog publiceerde.

Steekhoudend

Her en der werd er getwitterd over de repliek van de minister, of liever gezegd de programmamanager ‘Aanpak geweld in het (semi-)publieke domein’, G.J. van Egmond. Eigenlijk best een steekhoudend verhaal, zo klonk het. En inderdaad is de redenering op het eerste gezicht logisch. Die gaat ruwweg als volgt: kinderen moeten beschermd worden tegen schadelijk beeldmateriaal; als dat de ouders niet lukt, is het aan winkeliers om te helpen; lukt dat niet, dan moet de overheid ingrijpen. In die volgorde.

Maar er is iets mis met het vertrekpunt in de redenering, dat gewelddadige games schadelijk zijn voor kinderen en er daarom iets moet gebeuren. Ik vind dat we te snel geneigd zijn met dat gegeven akkoord te gaan, terwijl het volgens mij complexer ligt. In de brief staat hierover het volgende (dikgedrukte nadruk is van mij):

De verantwoordelijkheid die de overheid heeft op het gebied van de bescherming van jongeren komt tot uiting in het wereldwijd onderschreven beginsel dat elk kind de kans verdient op te groeien in een veilige omgeving en beschermd te worden tegen invloeden die hem in zijn ontwikkeling kunnen schaden. Een van de aspecten die hierbij aan de orde is, is de bescherming van jongeren tegen schadelijk beeldmateriaal. Niet alleen in de VN-Conventie over de Rechten van het Kind, maar ook in de EU-richtlijn Audiovisuele Mediadiensten en in aanbevelingen van de Raad van de Europese Unie worden nationale overheden aangesproken op hun plicht om de jeugd te behoeden voor de confrontatie met schadelijk beeldmateriaal.

Ik heb hier veel vragen over. Hebben we het bij ‘schadelijk beeldmateriaal’ niet vooral over foto’s en video van écht extreem geweld, zoals oorlogsgeweld? Als dat schadelijk is voor kinderen, hoe dan precies? Wat kunnen kinderen er door ‘oplopen’? Hoe schadelijk is geënsceneerd geweld in films, vergeleken met beelden van echt extreem geweld? En nog een stapje verder: 3D-visualisaties in games? Hoe schadelijk zijn die?

(Zelf ben ik toen ik klein was een keer behoorlijk geschrokken van - nagebootste - beelden van een elevator surfing-ongeluk. Die zaten in een aankondiging van het actualiteitenprogramma Jongbloed & Joosten, en werden voor kinderbedtijd uitgezonden. Iets met een hand die met veel snelheid klem kwam te zitten tussen metaal, geloof ik - meer suggestie dan visueel, waarschijnlijk. Daar heb ik een avond van wakker gelegen en later misschien nog van gedroomd. Toch is het de vraag of dat voorval mij heeft ‘geschaad’. Of was dit simpelweg een gezonde reactie op iets gruwelijks? En is het onmogelijk en zelfs ongewenst om kinderen te behoeden van dit soort lichte trauma’s, omdat er soms nu eenmaal nare dingen gebeuren in de wereld?)

Praktisch probleem

Dan is er nog een tweede kwestie. Als kinderen al een schadelijk effect kunnen ondervinden van extreem gewelddadige games, vormt dit dan een praktisch probleem in de maatschappij? (Zo nee, is het dan nodig om er iets aan te doen?)

Wellicht zien kinderen soms scènes in games die ze niet hadden willen zien. Waar ze van wakker liggen, zoals ik van de beelden van dat liftongeluk. Hier heb ik nog nooit zelfs maar een sensatiezuchtig, alarmerend krantenartikel over gelezen, maar het zou kunnen dat het gebeurt. De vraag is dan: in welke mate? En, wederom, hoe schadelijk is het precies voor de kinderen in kwestie? En is een klachtenlijn (die al bestaat) dan niet toereikend?

Ik denk dat het schadelijke effect van ongewenste confrontatie verwaarloosbaar is in Nederland, en dat we het in deze discussie eigenlijk over iets heel anders hebben. Namelijk over al de tienerjongetjes die Modern Warfare en Grand Theft Auto spelen. En dat is weer een heel ander verhaal.

Waarom spelen zoveel jongetjes zulke games? Omdat ze het heel erg leuk vinden. Dat Modern Warfare voor sommige 14-jarige jongetjes een van de vetste dingen is die je kan doen, is een van de dirty little secrets van games. Het is niet moeilijk te begrijpen waarom ze het zo leuk vinden: het spelontwerp is eenvoudig maar krachtig, je doet iets wat eigenlijk niet mag - en dan is er nog de instinctieve aantrekkingskracht van het nabootsen van geweld. Die weer voortkomt uit het spelenderwijs willen begrijpen van de wereld om ons heen.

Gezond gebruik

Wat ik maar wil zeggen: in de meeste gevallen gaat het om gezond gebruik. Kinderen spelen die games uit een persoonlijke behoefte of aantrekkingskracht en hun gedrag verandert er niet noemenswaardig door. Voor zover ik kan zien is het helemaal geen maatschappelijk probleem dat kinderen gewelddadige games spelen. Dat er toch gezocht wordt naar manieren om kinderen te beschermen tegen dit non-existente probleem, lijkt me op z’n best het gevolg van een overdosis vlijt. (Hier komen vervolgens bijvoorbeeld beschuldigingen van dubbele agenda’s, bijvoorbeeld censuurdrang, om de hoek kijken.)

Nu werp je misschien tegen: ja maar, extréém gewelddadige games. Postal. Manhunt. De echte duistere, lugubere dingen. Misschien is het naïef, maar ik denk niet dat kinderen zich massaal aangetrokken voelen tot zulke spellen. Ik ken ook geen anekdotisch bewijs in die richting. De bezorgde verhalen gaan vrijwel altijd over ouders die hebben ontdekt wat er tot hun schrik allemaal mogelijk is in Grand Theft Auto - of die zich verwonderen over de non-stop schietpartijen van multiplayershooters (“Wat is daar nu leuk aan?”).

Eén aspect dat deze discussie misschien lastiger maakt dan hij zou moeten zijn, is dat er voor de PEGI-classificatie geen verschil bestaat tussen ‘gemaakt voor volwassenen’, dus Manhunt, en ‘stiekem voor tienerjongens en iedereen die zich tienerjongen voelt’, dus Modern Warfare: het is allemaal 18 jaar en ouder. Het Amerikaanse onderscheid tussen M (Mature) en AO (Adults Only) is wat dat betreft duidelijker - al zie je in de VS dat de classificatie effectief leidt tot censuur van AO-games, zodat ze als M verkocht kunnen worden. Beter voor kinderen misschien, maar beroerd voor de creatieve expressie van gamemakers.

Opgeschoven standpunt

Ik heb hier twee jaar geleden ook al over geschreven: als gamers - en als gameindustrie - zijn we veel te makkelijk opgeschoven in ons standpunt. Bijna ongemerkt is het afgegleden van ‘games zijn niet schadelijk’ naar ‘oké, kinderen moeten inderdaad beschermd worden’. Terwijl helemaal niet duidelijk is op welke manier, en in welke mate, games schadelijk zijn en er waarschijnlijk geen maatschappelijk probleem is.

Daar moeten we dus op terugkomen. We moeten ons verzetten tegen de veronderstelling dat we kinderen hoe dan ook in bescherming moeten nemen tegen bepaalde games. En we moeten ons meer in deze kwestie verdiepen, zodat we betere antwoorden kunnen geven als er vragen worden gesteld. Mijn vermoeden is dat er van de aanname van Hirsch Ballin dan weinig heel zal blijven.

30 reacties

  1. Luke van Velthoven · 18-10-2010 · 15.44 uur

    Ik ben het met je eens hoor, maar met deze argumenten overtuigen we de bestuurders helaas niet, denk ik zo. Zij zeggen ‘waarschijnlijk welles’ en wij als gamers, soms getergd, ‘waarschijnlijk nietes’. Ik heb al een hekel aan de zelfcensuur van vandaag de dag, hoop dat het nooit meer wordt. Wel mooi stuk, op internet lees ik niet vaak van begin tot eind.

  2. Niels ’t Hooft · 18-10-2010 · 15.49 uur

    @Luke: Ik richt me ook niet tot de bestuurders, maar tot gamers en de gameindustrie. Wij moeten hier dieper in duiken en komen met betere argumenten (wat je zegt, beter dan “waarschijnlijk nietes”), in plaats van ons stukje bij beetje gewonnen te geven.

  3. Martijn van Zwieten · 18-10-2010 · 15.52 uur

    Ik weet eigenlijk niet eens of ik het wel met je eens ben… Dat sommige kinderen geen problemen hebben met dit soort spellen is 1 ding, het is heel iets anders om elk 14-jarig kind CoD in zijn handen te drukken omdat het “toch maar schieten” is.

    Een dergelijk reactionaire houding lijkt me bovendien niet de juiste manier om deze discussie in te gaan. Het lijkt me zinniger om te praten over wat hier nou echt belangrijk is: dat een medium gecensureerd dreigt te worden omdat ouders het niet goed genoeg begrijpen.

  4. Niels ’t Hooft · 18-10-2010 · 16.09 uur

    @Martijn: Dat zeg ik helemaal niet. Ik zeg dat als een 14-jarig kind zich aangetrokken voelt tot Call of Duty, dat niet voor niks is, en er meestal geen probleem is. Er zullen ook genoeg kinderen zijn die het helemaal niet leuk vinden - en die spelen het dus niet. Het woord “afstotelijk” is van toepassing. Er zou inderdaad een probleem zijn als alle 14-jarigen verplicht CoD moesten spelen, maar dat is dus niet het geval.

    Wat is er verder reactionair aan mijn houding? Ik vind de discussie over censuur eerder ‘reactionair’ dan wat ik hier zeg - censuur is juist wat voortkomt uit die overdreven, onnodige kinderbescherming.

  5. sven · 18-10-2010 · 16.17 uur

    Niels,

    In de laatste alinea zeg je dan eindelijk waar ik al die tijd in jouw artikel naar opzoek ben, namelijk: “En we moeten ons meer in deze kwestie verdiepen, zodat we betere antwoorden kunnen geven als er vragen worden gesteld.”

    Dat geldt dus net zo goed voor jou. Want ergens in het artikel zeg je: “Voor zover ik kan zien is er het helemaal geen maatschappelijk probleem dat kinderen gewelddadige games spelen.”

    En hoever kan jij zien? Welke kinderen heb je gesproken? Dat mis ik een aantal keer in dit artikel, namelijk een sterk onderbouwd argument.

    Ik ben het met je eens dat we niet overbeschermend moeten optreden. Verder vind ik dat ouders ook een zekere verantwoordelijkheid dragen (weet wat je kinderen doen). Maar aan de andere kant lijkt het soms wel of bepaalde normen (noem me ouderwets) aan het vervagen zijn. Waar we vroeger schrokken op tv van een man die wordt neergeschoten of de aanblik van een agent die een lijk bekijkt (lijk kregen we nooit te zien). Lijkt het nu wel of we de ‘gore’ zo echt en volledig mogelijk in beeld moeten brengen. Je kunt je dan afvragen of dat altijd nodig is.

    Klink ik nu ouderwets?

  6. Martijn van Zwieten · 18-10-2010 · 16.20 uur

    @Niels: Sorry als ik onduidelijk was, ik bedoelde niet zozeer dat elk kind het verplicht moet spelen, ik bedoel dat er gevaren zijn in het bagatelliseren van eventuele effecten van gewelddadige games op kinderen. In die zin ben ik het dus niet zomaar met je eens dat die gevaren niet bestaan. Dat jij suggereert dat geweldadige games helemaal geen slechte effecten hebben en er dus geen probleem is kwam op mij enigzins reactionair over, wanneer we in ogenschouw nemen dat het standpunt van Hirsh Ballin exact het tegenovergestelde is.

    Ik zou zelf mijn hand voor geen van beide standpunten in het vuur durven steken: het lijkt me onzin om te verkondigen dat games per definitie een slechte uitwerking op kinderen, maar aan de andere kant kan ik me voorstellen dat er effecten optreden als ongevoeligheid voor geweld en een lagere drempel om tot geweld over te gaan bij conflict (ik ga de link naar een onderzoek hiernaar nog voor je opzoeken). Of dit een maatschappelijk probleem is valt nog te bezien, maar is wat mij betreft niet zomaar positief of negatief te beantwoorden.

    Hoewel censuur in dit geval inderdaad voortkomt uit “overdreven, onnodige kinderbescherming” (voor zover we dus kunnen zeggen dat het onnodig is), is dit in mijn ogen wel waar het hier om gaat. Films worden ook niet verboden, waarom games dan wel, als het gaat om “schadelijk beeldmateriaal” in het algemeen? Is het niet even zinnig of zinniger om er op dat niveau over te discussieren dan direct over te gaan op een standpunt dat elk onderliggend probleem ontkent?

  7. Eline Muijres · 18-10-2010 · 17.42 uur

    Over argumenten gesproken… Deze vind ik wel sterk:

    Ik heb een onderzoek gelezen van Jeffrey Goldstein waar ik me wel in kon vinden. Hij ontkent niet dat media (en daarmee games) onze emoties en ons gedrag beïnvloeden, maar dat er geen bewijs is dat media ons beïnvloeden op een manier die tegen onze principes ingaat. Ik zal het maar gewoon citeren. Hij zegt:

    “Of course the media affect emotions and behavior. That is why people use them. However, there is no evidence that media shape behavior in ways that override a person’s own desires and motivations. Can a violent video game make a person violent? It can if he wants it to. Why don’t violent video games increase aggression among the researchers who study them? Because they have a higher purpose - understanding violent video games - that transcends the contents of the game. The focus is on something other than the mock aggression taking place on the screen. Young people may also have other goals in mind when they play violent video games, including trying to improve their score, distraction, emotional and physiological self-regulation, and to have common experiences to share with friends. The media may affect some people, but not necessarily in ways that media violence researchers typically fear. Media effects may vary from relaxation and distraction to emtional and physical reactions. There is no evidence that media influence people in ways that go against their grain.”

    Het volledige artikel staat in een boek, maar ik heb het hier ook online kunnen vinden:
    http://www.arts.rpi.edu/public_html/ruiz/public_html/EGDSpring10/readings/Reading%2005%20-%20Violent%20Videogames%20Jeffrey%20Goldstein.pdf

  8. Marcel · 18-10-2010 · 18.09 uur

    Wat een onzinnige discussie. De discussie moet niet gaan over de censuur die er toch niet gaat komen maar meer over de manier waren games worden aangeboden. Call of Duty is een 18+ game. Deze game is gewoon te koop in de intertoys en staat daar naast de wii spellen etc. Dat is al het eerste probleem. Waarom verkoopt de intertoys dan ook geen porno films of horror films voor 18+??? Omdat het ongepast is!!! Dat zou het dus ook voor Call of Duty moeten zijn. Dat winkeliers dit zelf niet begrijpen bewijst al dat Hirsch Ballin gelijk heeft.

    Daarnaast heb ik geen onderzoek nodig om te weten dat het veelvuldig spelen van “realistische” geweld spellen door 14 jarige van invloed is op hun gedrag. Dat heet logica. Het zou niet normaal moeten zijn dat we er geen probleem mee hebben dat een 14 jarige Call of Duty spelen.

    Gezien de huidige ontwikkeling denk ik ook dat de politiek geen keus heeft om hier regels voor te gaan opstellen deze games zijn namelijk veel te makkelijk toegankelijk voor jongeren. Grootste probleem dat ik echter zie is dat er ook veel verkoop is via internet. Verkoop kanalen waarbij nu eigenlijk geen controle is op de leeftijdsgrens van kopers. Hier is dus nog wel een uitdaging voor. Zelf denk ik dat dit misschien opgelost kan worden door bijvoorbeeld de postbode een leeftijdscheck te laten uitvoeren aan de deur zodat de ontvanger in iedergeval 18+ is.

  9. Rogier Kahlmann · 18-10-2010 · 18.23 uur

    Eens met Marcel. Intertoys en Bart Smit zouden geen gewelddadige games moeten verkopen. De Jamin verkoopt ook geen Breezers. De aanname dat deze ketenen meer multimediazaken zijn ipv speelgoedwinkels, is er alleen maar om de status quo te handhaven.

  10. Martijn van Zwieten · 18-10-2010 · 18.33 uur

    @Marcel 18+ heeft weinig te maken met sex, daar zijn weer heel andere discussies over. Maar je hebt gelijk dat het raar is dat die spellen naast de Wii games liggen. Zou een apart schap voor 18+ games dan niet al een goed begin zijn, op dezelfde manier dat bier een apart schap heeft in de supermarkt?

    @Rogier Games zijn dus vergelijkbaar met snoep, en dus voor kinderen die tegen zichzelf beschermd moeten worden? Kom nou, ik dacht dat we het er eindelijk met zijn allen over eens waren dat games JUIST niet alleen voor kinderen zijn.

  11. Rainier Jaarsma · 18-10-2010 · 18.38 uur

    Hmmmm…

    Ik vind het een scherpe opinie, maar ook één die niet echt in mijn straatje zou passen. Beetje te polemisch. Het is alsof je eerst idee A verwerpt vanwege het gebrek aan bewijs, en dan idee B, dat het tegenovergestelde van A is, als alternatief suggereert, terwijl je weet dat er net zo weinig bewijs voor jouw argument is. Dit is echt zo’n welles!/nietes! argument, alsof je een atheist met een theist laat praten, en daar schieten we dus weinig mee op.

    Natuurlijk is het niet zo dat videomateriaal als een injectie op ons inwerkt, dat het gewelddadige aspect op ons in wordt gecodeerd. Maar dat impliceert niet dat je zomaar kunt zeggen dat er geen kwalijke effecten zijn, dat is een veel te radicaal statement. De oplossing ligt in het midden; ja, media hebben (o.a. negatieve) impact (maar meer d.m.v. culturele resonantie, regimes of truth, ideologie, that is, op een veel subtielere wijze), en die impact is absoluut niet eenduidig en ook per definitie onmeetbaar vanwege het probleem van causaliteit.

    Het probleem van dit artikel zit hem in de zin: “Ik denk dat het schadelijke effect van ongewenste confrontatie verwaarloosbaar is in Nederland.”

    Ik denk (en dat is het enige wat ik kan, ik kan ‘t niet bewijzen, ik suggereer ‘t) van niet, en dus zijn we het fundamenteel oneens, en is het onmogelijk om verder te praten. Je zult, wederom, middleground moeten vinden. Eerst moet je de basis van het argument straktrekken, dan kan je pas verder argumenteren.

    Wat wel een legitieme vraag is:

    1) Als videogames inderdaad een schadelijke impact kunnen hebben
    2) Moeten we onze kinderen daar dan noodzakelijk tegen beschermen?
    3) En zo ja, wat verstaan we dan onder ‘we’?

    Is er dus een morele obligatie, en zo ja, van wiens kant? Daar ligt genoeg ruimte voor debat, ook al zou dat debat zich wederom splitsen tussen communitarisch rechts en libertarisch links. Het is moeilijk om in dit soort kwesties tot een oplossing te komen. Een reactionaire houding is mijns inziens in ieder geval niet het middel om tot een oplossing te komen.

  12. Rogier Kahlmann · 18-10-2010 · 18.45 uur

    @Martijn

    Juist voor die volwassen en gelijkwaardige beeldvorming waar we zo voor vechten, zouden volwassen games uit speelgoedwinkels geweerd moeten worden. Bij boeken en films wordt er door de Intertoys wel geschift. Daar ligt Bret Easton Ellis bijvoorbeeld niet, maar Manhunt 2 kun je er gewoon kopen. Het signaal dat ermee afgegeven wordt is dat alle games voor kinderen zijn, maar niet alle boeken.

  13. Martijn van Zwieten · 18-10-2010 · 18.55 uur

    @Rogier Hmmm, ok. Alleen maken volgens mij niet alle speelgoedwinkels dat onderscheid. Verkoopt Bart Smit bijvoorbeeld niet ook gewoon 18+ films?

  14. Martijn van Zwieten · 18-10-2010 · 19.00 uur

    @Rogier Nope, je hebt gelijk, ze stoppen bij 16. Als je deze oplossing echter wilt doorvoeren moet je ook bij non-speelgoedwinkels de games uit de schappen halen, want je kunt mij niet vertellen dat Niels’ 14-jarige de V&D niet weet te vinden als ze geen CoD verkopen bij Intertoys. Is dit dan wel de juiste oplossing?

  15. Marcel · 18-10-2010 · 19.44 uur

    @martijn
    Ik bedoelde ook niet dat 18+ gelijk staat aan sex (wat jij waarschijnlijk dacht omdat ik me afvroeg waarom er geen porno te koop was bij de intertoys). Het er natuurlijk om, om aan te geven dat Intertoys zowiezo geen 18+ content moet aanbieden.

    Ik denk niet dat dat Hirsch Balin games wil gaan censureren hij wil dat de 18+ games gewoon moeilijker beschikbaar worden voor kinderen. In dat kader is bijvoorbeeld het aanbieden van Call of Duty en Medal of Honor bij de intertoys en bart smit ongepast. Ik begrijp wel dat dit aanbod vanuit het verleden zo gegroeid is omdat er geen andere alternatieve waren. Tegenwoordig zit er echter in elke stad wel een games speciaal zaak zoals GameMania of E-plaza. Desnoods kunnen ze daar een aparte 18+ sectie maken. Om zo ook duidelijk te maken aan ouders e.d. dat bepaalde games niet geschikt zijn voor kinderen. Gezien het aanbod aan games die daar aan voldoet zou dit volgens mij ook niet vreemd zijn.

    Als het op die manier wordt gepresenteerd vind ik het ook geen censuur maar gewoon normaal. Ik denk dat dit zowiezo een postieve ontwikkeling kan zijn omdat ontwikkelaars dan ook misschien meer diepgang gaan brengen in hun games als ze weten dat het alleen maar door een volwassen publiek gekocht kan gaan worden. Iets wat ik nu toch wel erg mis in games als call of duty en medal of honor.

  16. Ronald van der Woude · 18-10-2010 · 19.46 uur

    Ik merk bij mij thuis dat er eigenlijk een taboe rust op spellen spelen, zodra ik eens een spelletje speel, (Mass Effect!) en ze kijken toevallig mijn kamer in word er vaak iets gezegt als: ”och, och, zit je nu weer achter dat ding” en ” weet dat het slecht voor je is”. Op school merk ik trouwens weinig van agressie opgeroepen door games of iets dergelijks. Zelf heb ik niet veel last van die regels omdat ik mijn games toch via steam of in het buitenland koop. Maar voor veel leeftijdsgenootjes is het een reden om games te gaan downloaden en dat willen we ook niet, toch?

    Al zouden games als cod geen aanslag doen op je geestelijk welzijn, ze doen dat wel op je sociaal. Ik ken genoeg mensen die dag en nacht bezig zijn in cod hun e-penis te verlengen. Dat is misschien nog veel erger dan geestelijke impact, ook omdat dit gevolgen heeft op school prestaties en dergelijke, betrokkenheid bij de maatschappij… Al met weet ik niet wat ik van die hele situatie moet denken, maar 1 ding weet ik wel, met dit soort dingen word in de media (en hier) de aandacht te veel op ”big budget”games gelegd, en niet op de ”cultuur” en passie games en dat is toch waar we met z’n allen heen willen, acceptatie van games als cultuur als erfgoed.

  17. Niels ’t Hooft · 18-10-2010 · 19.52 uur

    @Sven:

    Ja, dat is dus ook mijn punt. We moeten hier actief in duiken, in plaats van ons gewonnen geven en afwachten tot het volgende negatieve onderzoek wordt aangedragen.

    Wat betreft “voor zover ik kan zien”: als games werkelijk een significant schadelijk effect zouden hebben op al die 14-jarigen, zou je dat op grote schaal terug moeten zien. Daar kun je al uit concluderen dat gewelddadige games niet schadelijk zijn zoals drank of sigaretten.

    En wat je ouderwetsheid betreft: ik relativeer het misschien te veel, maar: tijden veranderen. Het is minder een kwestie van ‘of het nodig is’ en meer een kwestie van veranderende tijdgeest. Onder andere opgelegd door technologische vooruitgang: internet speelt bijvoorbeeld een belangrijke rol. Omdat je online niet de filters hebt die massamedia vroeger toepasten, en je online dus sneller b.v. beelden van oorlogsmisdaden zal zien, wordt het langzaam vreemd als bijvoorbeeld de krant niet dezelfde beelden toont. (Denk Abu Ghraib.) Daar kun je natuurlijk tegen ageren, maar of het zin heeft en welk nobel doel je daarmee nastreeft?

    @Martijn:

    Het kan best dat er een schadelijk effect is, en dat er dus een probleem is. Ik vind alleen, punt 1, dat we (juist wij als gamers) kritischer moeten zijn over vermeende schadelijke effecten (en pro-actiever als het gaat om onderzoek en verzamelen van bewijs) en, punt 2, het lijkt me zeer twijfelachtig dat er een significant maatschappelijk probleem zou bestaan, dat voortkomt uit zo’n schadelijk effect. Omdat ik dus denk dat je de contouren daarvan inmiddels duidelijk zou moeten zien - aangezien er al een generatie van jongens is opgegroeid met dit soort shooters.

    Hoe dan ook, de essentie van mijn betoog is dat ik wil waarschuwen om te makkelijk mee gaan in het ‘afglijden’ van de discussie in de wijd gespreide armen van criticasters, terwijl het ontbreekt aan goede argumenten.

    En over de censuur: waarom films niet en games wel? Nou, omdat games dus kennelijk een ander en ernstiger schadelijk effect zouden hebben dan films. Dat is wat Hirsch Ballin parafraseerde uit het onderzoek van Peter Nikken, waar Nikken vervolgens bezwaar tegen aantekende. En dát is dus waar we met z’n allen kritischer over moeten worden. Ontwricht je het beginsel, dan valt de basis voor de ‘censuur’ uiteen.

    @Eline:

    Dit is precies wat ik bedoel. Dank!

    @Marcel:

    Jouw houding is precies waar ik tegen ageer. Dit gaat niet om winkeliers, dit gaat om het beginsel. Jij noemt het (ik parafraseer) logisch dat dit soort games het gedrag van 14-jarigen op schadelijke wijze beïnvloeden. Maar waar is dat effect dan? Wijs het eens aan? Hele legers van 14-jarigen spelen Halo en Modern Warfare. Waar is de toegenomen hoeveelheid geweldsdelicten in die leeftijdsgroep? Waar zijn de psychische problemen van jongens die 5 jaar geleden zulke games speelden? Jij noemt dat logica, maar ik zie niet eens argumenten.

    Dat speelgoedwinkels zoveel games verkopen is volgens mij een uniek Nederlands fenomeen, en heeft voor zover ik weet geen impact op de mate waarin dit soort games door officieel te jonge spelers wordt gespeeld. (Dus: ondanks verkrijgbaarheid bij Bart Smit spelen Nederlanders niet meer Modern Warfare dan Belgen.) Ben het ermee eens dat het ‘ongepast’ is, althans, ik snap niet zo goed waarom een speelgoedwinkel het zou willen. Het lijkt me dat er mede hierdoor genoeg ouders zijn die de Bart Smit associëren met herrie en plastic, en liever naar een ‘echte’ speelgoedwinkel gaan. Aan de andere kant van het spectrum zie je overigens ook dat ze make-up en zo verkopen, voor de jonger volwassen meisjes dus. (De marges zullen eerder op games zitten dan op houten treintjes, da’s dus een simpele economische motivatie die de noodzaak tot branding overtroeft.)

    Trouwens, pak bij wat je zegt over porno en horror even mijn derde alinea onder ‘Gezond gebruik’. Het helpt niet dat Modern Warfare en Manhunt dezelfde leeftijdsclassificatie hebben. Anders gezegd, het lijkt me absurd om Modern Warfare gelijk te stellen aan Saw of [insert ironic porn movie title here]. Wat Martijn al zegt, seks is weer een héle andere discussie. (Don’t get me started.)

    Ik zag net overigens dat Halo ‘16’ is tegen de ‘18’ van Modern Warfare. Ik zie het verschil niet zo goed - als er al een schadelijk, gedragsveranderend effect is, zou ik dat zoeken in wat je doet tijdens het spelen (geweld als oplossing) en niet in de visuele aankleding (min- of meerdere mate van gore).

    @Rogier:

    Ik vind toch echt dat wat Bart Smit verkoopt, Bart Smits probleem is. Je kan moeilijk de definitie van wat een speelgoedwinkel is in de wet gaan opnemen. Wie zegt bijvoorbeeld dat speelgoed überhaupt voor kinderen moet zijn? Dit is zoiets als NRC verplichten om alleen een papieren krant te maken - je kan bedrijven moeilijk verbieden met de markt mee te groeien.

    Hoe dan ook, ik zei het al, die winkeliers zijn een bliksemafleider. De vraag is of het erg is als 14-jarigen Modern Warfare willen spelen. En die vraag is naar de achtergrond verdwenen. Dat vind ik fout - daarom heb ik bovenstaand artikel geschreven.

    @Rainier:

    Niet alle opiniestukken over gewelddadige games zijn bedoeld om zieltjes te winnen in de boze buitenwereld. Ik beoog een mentaliteitsverandering onder gamers.

  18. Rainier Jaarsma · 18-10-2010 · 20.15 uur

    @Niels: “Anders gezegd, het lijkt me absurd om Modern Warfare gelijk te stellen aan Saw of [insert ironic porn movie title here]. Wat Martijn al zegt, seks is weer een héle andere discussie. (Don’t get me started.)”

    I will get you started. Waarom zijn ze niet gelijk dan? Krijgen we hier een soort Amerikaanse standaard, waarbij het niet erg is dat de cultuur overloopt van vuurwapens en geweld, maar waar alle ogen sluiten wanneer er een phallus op het beeld verschijnt? Het is in ieder geval jouw standaard, en die standaard is gebaseerd op jouw ervaringen, en die standaard is dus allesbehalve universeel, net zoals Hirsch-Ballin’s standaard allesbehalve universeel is.

    Ik snap wel dat je het probleem wilt downplayen, maar ik vraag me af of je daar niet in doorschiet door, zelfs binnen de gesloten wereld van de game-industrie, een statement te maken waarmee je de effecten (geen negatieve = geen positieve) van videogames, hoe subtiel die ook mogen zijn, simpelweg naast je neer legt. Natuurlijk is er geen algehele amok ontstaan vanwege games, en afgezien van een enkel incident heeft ook nog niemand in Nederland zijn klasgenootjes omver geschoten tijdens de les. Maar dat zijn dan ook de extremen; je zou moeten kijken naar jeugdigen hun conceptie van ‘oorlog’ en ‘geweld’. Zijn we daar niet enorm in afgevlakt? Hebben games als COD iets bijgedragen aan de emancipatie van het medium, netto gezien? En zoals Ronald zegt, we hebben het nog niet eens gehad over de metaproblemen. Wat doet ‘het gamen zelf’ met de cultuur? Heeft het bijgedragen aan de vervreemding van de mens? Aan de isolatie van de mens? Hoe zie je dat in het licht van nieuwe media; brengen die mensen bij elkaar, of drijven ze mensen juist in isolatie? Is op elkaar schieten in COD IV vergelijkbaar met een biertje in de kroeg? Wat als je ouders geen computer of console kunnen betalen? Had Beatrix gelijk, of niet?

    Je hebt in ieder geval een discussie aangewakkerd, dus ja, zeker een geslaagd artikel ;)

  19. Niels ’t Hooft · 18-10-2010 · 20.43 uur

    @Rainier: Ik vermoed dat je me verkeerd hebt begrepen. Ik bedoel het andersom: met seks en de realistische afbeelding van seks is niets mis (en een blote slappe piemel heeft niets met seks te maken). Preutsheid leidt juist tot porno en pornoficatie. Maar dat is echt off-topic.

    Goeie vragen over de perceptie van oorlog en geweld. Daar zou ik graag een degelijk onderzoek naar zien. Ben heel benieuwd of er iets is veranderd sinds de Bijbel, de Ilias, gladiatorengevechten, de Middeleeuwen (punt), Oorlog & Vrede, stripboeken en Rambo.

    @Rainier & Ronald: Het tijdrovende en sociale aspect van games is (inderdaad) een veel reëler probleem dan het vermeende schadelijke effect van ‘gewelddadig beeldmateriaal’ in games. Als we het daar meer over kunnen hebben, in plaats van instemmend te knikken als iemand weer eens roept dat het allemaal de schuld is van winkeliers die gewelddadige games aan kinderen verkopen: gaarne.

  20. Marcel · 18-10-2010 · 21.12 uur

    Ik ben het eens met Rainier. Gelukkig zijn er alleen maar enkele extreme incidenten geweest. Toch denk ik dat normen van de jeugd aan het veranderen is. Niet alleen het spelen van (geweldadige) games zal hier een bijdrage aan hebben geleverd. Dat zal een combinatie van factoren/processen zijn. Daarnaast zal de invloed van de media per individu natuurlijk verschillen. Ook moeten we niet uit het oog verliezen dat games steeds realistisch worden. Vijf jaar geleden speelden veel mensen nog lekker op hun playstation 2 op een mooie sd televisie. Tegenwoordig worden spellen als Call of duty gespeeld op grote hd schermen. Ik denk dat de visuele impact hiermee toch net iets anders is.

    Ik denk dat het probleem is dat we misschien teveel terug redeneren naar onze eigen ervaringen vroeger. Jammer genoeg hebben we nu niks aan die ervaringen omdat de spel beleving zoals die nu is totaal anders is dan hoe die was toen wij jong waren (hierbij ga ik er maar gemakshalve van uit dat iedereen hier opgegroeid is met een nes/snes/megadrive).

    Wat betreft de leeftijdsclassificatie van Halo en COD zie ik het verschil nog wel. Bij COD wordt er oorlog gevoerd in een realistische setting tegen andere mensen welke voorzover de techniek het toelaat zo realistisch mogelijk wordt weergegeven. Bij Halo is de context net iets minder erg omdat het een futuristische setting betreft. Je vijanden zijn Aliens wat er denk ik voor zorgt dat het een lagere rating krijgt.

    Ik vind het trouwens wel een goede column maar ben het gewoon niet eens met je standpunt.

  21. ErikJ · 18-10-2010 · 23.05 uur

    Rambo biedt toch ook geen realistisch geweld. Kan me nog de parodie van Top Gun herinneren, waarin een Rambo lookalike (Charlie Sheen) zo´n enorme lading kogels wegschoot dat hij bedolven werd onder de lege hulzen :).

    Veel games zijn net als actiefilms helemaal niet realistisch, eerder cartoonesk met een beetje rondvliegend bloed (of heb ik iets gemist?). Het hangt nog steeds op het cowboy en indiaantje spelen, maar dan in een realistische omgeving (die niet realistisch IS). Ik zit eerder te wachten op realisme in games zoals David Nieborg in DWDD beschreef (met daarin gebroken gezinnen na een slachtpartij). En van dergelijke heftigere content kan ik me dan wel weer een leeftijdsrating voorstellen.

  22. Eline Muijres · 18-10-2010 · 23.21 uur

    Waarom hebben we niets aan onze eigen ervaringen dan?

    Want ik kan me nog zeer goed herinneren dat ik een aantal vrienden had die geen GTA2 mochten spelen (te grof geweld) en een aantal die dat wel mochten. Doom, Wolfenstein, Duke Nukem, noem maar op… Dat soort spellen werden door 8-jarigen gespeeld en in de pauzes op school werd er ook vaak oorlogje gespeeld. Voor zover ik weet werd niemand daar echt agressiever van dan andere kinderen. Nu snap ik dat dit een klein voorbeeld is, maar ook als ik nu met studiegenoten praat kom ik erachter dat heel veel mensen vroeger dat soort games hebben gespeeld. Heeft deze generatie dan last van negatieve effecten van het spelen? Ik zie het niet, misschien zijn die er wel ergens, maar dat zal lastig zijn om aan te tonen.

    Omdat het geweld niet realistisch genoeg was, kunnen we niets met onze eigen ervaringen? In die tijd vonden we het allemaal erg indrukwekkend, althans dat was mijn beleving. Oude games waren 2D en hadden veel minder detail. Maar wat die PS1 en N64 lieten zien was echt fantastisch. Nu beleven we dat anders…
    En ik denk dat je best kan kijken naar onze eigen ervaringen. Misschien zijn we wel helemaal niet representatief en zijn de kinderen van nu heel anders. Maar ik denk dat dat best meevalt. :)

    @ErikJ: Natuurlijk, je hebt gelijk, maar kinderen weten niet beter en als ze dat soort films zien ervaren ze dat waarschijnlijk wel als realistisch. Ander soort realisme dan grafisch realisme…

  23. Martijn van Zwieten · 19-10-2010 · 0.52 uur

    @Niels

    “Hoe dan ook, de essentie van mijn betoog is dat ik wil waarschuwen om te makkelijk mee gaan in het ‘afglijden’ van de discussie in de wijd gespreide armen van criticasters, terwijl het ontbreekt aan goede argumenten”

    Helemaal mee eens, maar ‘zomaar’ het tegenovergestelde standpunt innemen lijkt me ook niet verstandig. Jij kunt je dus niet voorstellen bij eventuele afstomping, ongeacht of mensen er meetbaar agressiever van worden? Ik merk van mezelf bijvoorbeeld dat ik vrij weinig weergaves van geweld meer als schok ervaar. Niet dat dit per se slecht is, maar ik zou ook niet zomaar willen adverteren dat blootstelling aan geweld geen gevolgen heeft. Mijn punt is dus: discussie is goed, polariseren is, op zijn zachtst gezegd, onproductief.

    @Marcel

    Jij begon over porno ipv geweld, dus ik ging ervan uit dat je daar een reden voor had idd :P

    “Tegenwoordig zit er echter in elke stad wel een games speciaal zaak zoals GameMania of E-plaza. Desnoods kunnen ze daar een aparte 18+ sectie maken. Om zo ook duidelijk te maken aan ouders e.d.”

    Probleem hiermee is zoals Niels terecht opmerkt dat er dan een wettelijke definitie van speelgoedwinkel vastgelegd zou moeten worden. Is de V&D een speelgoedwinkel? De Bijenkorf? Kunnen kleine gamertjes niet net zo makkelijk hun 18+ games bij de E-Plaza halen als, zoals Niels beargumenteert, winkeliers een bliksemafleider zijn en toch niet aangesproken mogen/hoeven worden?

    @Eline

    “@ErikJ: Natuurlijk, je hebt gelijk, maar kinderen weten niet beter en als ze dat soort films zien ervaren ze dat waarschijnlijk wel als realistisch. Ander soort realisme dan grafisch realisme…”

    Dit is precies mijn punt, geldt dit niet ook voor games, en is het dan ook niet op een bepaald niveau onwenselijk (onschuldigheid bewaken enz.) dat kinderen hier aan blootgesteld worden, ongeacht of ze meetbaar agressiever/gewelddadiger worden?

    Hoe je het ook wendt of keert, dit is een problematische discussie, en ontkenning van 1 of meerdere van de factoren gaat je niet helpen in het bereiken van een oplossing. Zowel de winkeliers, ouders als game-effecten moeten binnen hierbinnen ter discussie staan.

  24. RGroenen · 19-10-2010 · 12.16 uur

    Toevallig vandaag ook een stukje op de BBC site. http://www.bbc.co.uk/news/health-11570090

  25. Jurrie Hobers · 19-10-2010 · 14.07 uur

    Ik blijf het een ‘brij’ vinden.

    Er is een probleem en een oplossing die niet met elkaar stroken, maar wel op 1 hoop worden gegooid.

    Immers; retail (waarom blijven zij zo afzijdig in deze discussie??) houdt zich niet aan de afspraak (convenent met Justitie) om terug te dringen dat (extreem)gewelddadige games niet aan jongere kinderen worden verkocht. Daar moet dan een sanctie op gelden (ben ik het mee eens)

    echter de ‘oplossing’ voor dit retail probleem is niet om dan maar alles te verbieden. Kind/badwater etc. Spreek eerst de retail hier op aan!
    Waarom houden ze ich er niet aan? Wat is er dan afgesproken?

    Daarnaast is er een heel langlopende en interessante discussie over geweld en wel/niet geschikt voor kids. Die vind ik ook wel interessant, maar moet naar mijn idee niet de kern van deze discussie zijn.

  26. David Nieborg · 19-10-2010 · 17.21 uur

    Wat ik opvallend vind in deze discussie is inderdaad dat hij te vaak vanuit de losse pols wordt gevoerd — in de trant van “ik weet er niet alles van MAARRRR mijn neefje/broertje/zusje is niet agressief” of iets van die strekking.

    Waarom niet gewoon onderzoek lezen? Al is het maar omdat er zo (belachelijk) veel geld gaat naar onderzoek naar games & geweld (als het dan gedaan is, gebruik het dan ook — Ja ik kijk ook naar u, zeergeleerde heer Hirsch Ballin). En dan niet selectief shoppen.

    Wat is dan bruikbaar onderzoek? Het werk van collega’s Nikken en Jansz bijvoorbeeld (zie twee PDF’s: Nicam studie uit 2003, of zeer recente Kennisnet studie van dit jaar. Om maar aan te geven, je kan je prima in deze materie verdiepen, er is al veel over geschreven. En het werk van prof. Goldstein dat Eline aanhaalt is ook erg inzichtelijk.

    Uiteindelijk denk ik dat alle partijen een bepaalde verantwoordelijkheid hebben. Een discussie als deze is gewoon niet zwart-wit, maar zeer grijs. In plaats van allemaal maar naar elkaar te wijzen (de gamer wijst naar de ouders, de politiek naar de industrie en de wetenschappers typen vrolijk verder) is het goed om in kaart te brengen wie welke verantwoordelijkheid heeft. Dit is mijn idee daarover:

    - Gamers moeten hun kop niet in het zand steken en net doen alsof de discussie hun niet aangaat. Meteen uit een reflex alle kritiek afserveren daar heeft ook niemand iets aan.

    - Ouders moeten doen waar ze kinderbijslag voor krijgen: opvoeden (en niet 13-jarigen alleen in een kamer zetten met Call of Duty).

    - Retailers, zoals Jurrie zeer terecht opmerkt, moeten zich aan de afspraken houden.

    - Industrie moet hun 16/18+ titels niet richten op kinderen (en ook niet indirect door bijv. in bepaalde gamebladen te adverteren). En ze mogen zich best vaker in dit debat mengen.

    - Journalisten moeten een open vizier houden en deze discussie zo inhoudelijk mogelijk voeren (en de weg wijzen in plaats van enkel stelling te nemen).

    - Wetenschappers moeten dit probleem helder maken/houden en zich niet laten verleiden tot het publiceren van opportunistisch onderzoek. Ik vind in dat geval het boek van Kutner & Olson (Grand Theft Childhood) echt leidend, zij maken de grond gelijk met heel veel geweld gerelateerd onderzoek.

    - Politici moeten duidelijk zijn over hun stellingname, is die ideologisch gedreven (dwz, geweld is smakeloos en slecht) of vanuit de gedachte dat het “schadelijk” kan zijn voor kinderen. En zich laten inlichten door (Nederlandse) experts op dit gebied ipv zich blind staren op gedateerd onderzoek.

    Maar juist omdat er zoveel partijen zijn met verschillende belangen, en omdat deze discussie zeer politiek is geworden, kan het zomaar zijn dat het nog even gaat duren voordat deze discussie over is.

  27. Stefan Keerssemeeckers · 19-10-2010 · 17.50 uur

    David haalt een belangrijk punt aan, namelijk dat van ‘selectief shoppen’ in wetenschappelijke onderzoeken. Het CDA is eigenlijk ergens tegen, haalt dan wat quotes uit onderzoeken (die geen verband tonen tussen geweld en gewelddadige games) uit hun context en roepen dan dat ze gelijk hebben!

    Het lijkt wel alsof het CDA DVD-hoesjes maakt!

    Je weet wel: “Deze film is de allerslechtste ter wereld” - Veronica Magazine

    Wordt op een DVD-kaft “Wereldfilm” - Veronica Magazine

    Zoiets, maar dan andersom.

  28. Jurrie Hobers · 20-10-2010 · 11.42 uur

    Ik ben zelf ook ouder (twee jongens; 3&6jr.) en vind het heel belangrijk dat zij niet op te jonge leeftijd al veelvuldig in aanraking komen met te ernstig geweld. Als dit een keer gebeurt (journaal/filmtrailer in reclameblok dat net niet geschikt is) dan kan ik daar wel mee leven; maar ik vind geen enkele goede reden denkbaar om jonge kids 18+ games te laten spelen. Ik ben dan ook niet tegen geweld, er zijn vele vormen van geweld die ik wel acceptabel vind in film en games voor mijn kids, maar er zijn grenzen (die meegroeien met je kind - tot een bepaalde hoogte)

    Waar deze grens ligt is niet per definitie te zeggen, maar ik kijk zelf wel altijd mee (zowel bij films die ik niet ken als bij games die 7jr aangeven) of ik vind dat het kan. Je kunt ook een hele discussie opzetten of het goed is dat volwassenen films als Saw etc. consumeren…

    Buiten het feit dat het lastig is om in mijn geval de jongens naar dezelfde film te laten kijken (3 & 6 jr. is dan opeens een heel groot verschil in beleving ;-) vind ik dat je als ouder verantwoordelijk bent in wat je thuis toestaat. Op de winkelvloer is de retailer verantwoordelijk wat hij verkoopt en aan wie. De uitgever/developer is verantwoordelijk voor de juiste duiding in de vorm van PEGI en evt. andere ratings. Als een van deze partijen er een potje van maakt (waar het de schijn van heeft bij het niet nakomen van het convenant) dan lijkt mij de eerste stap om daar dan te sanctioneren. Lukt dat ook niet, dan kun je nadenken over volgende stappen…

    Tot er bewezen is dat het slecht is houd ik het er op dat extreem geweld voor kids in ieder geval niet goed is; dus gereguleerd dient te worden.

    Als laatste nog een boekentip: ‘Killing Monsters - why children need fantasy, super heroes, and make-believe violence” van GERARD JONES welke ik momenteel lees (bedankt Niels, je krijgt hem snel terug!) waarin heel goed uit de hysterie en hype feiten en stellingen worden geformuleerd die een ander licht werpen op de steeds terugkerende discussie over wat kinderen wel of niet ‘mogen’ spelen.

    Hier is het laatste woord nog niet over gezegd en geschreven :-)

  29. Jelle van Aanholt · 20-10-2010 · 12.59 uur

    Wat mij altijd erg opvalt in de discussie over het verbieden/beperken van gewelddadige games, is dat grote delen van beide partijen de neiging hebben om wetenschappelijk onderzoek naar het effect van geweld in games te zien als iets dat (ooit) het definitieve antwoord kan geven op de vraag in hoeverre kinderen beschermd moeten worden. Zoals Jurrie hierboven zegt (verder fraaie reactie hoor): ”Tot er bewezen is dat het slecht is.. ”. Die gedachtegang zorgt er voor dat alle partijen elkaar eindeloos kunnen blijven beschuldigen van ‘selectief shoppen’ in de bestaande wetenschap, want voor beide standpunten is wel ‘bewijs’ te vinden. Daardoor is de discussie is altijd ideologisch: met alleen wetenschap kom je er niet.
    De discussie gaat namelijk, uiteindelijk, over hoe je kinderen op moet voeden, en of geweld daar wel of geen rol in zou moeten spelen. Aangezien de wetenschap ons niet gaat vertellen hoe wij een kind op moeten voeden blijft het uiteindelijk altijd een kwestie van mening, van afweging tussen verschillende waarden. Ik denk dus dat of geweld wel of niet geschikt is voor kids juist wel de kern van de discussie is.
    Kortom, het zou denk ik helpen als alle partijen zouden erkennen dat geen van alle kanten de waarheid in pacht heeft, en dat de discussie dus niet puur en alleen op wetenschappelijk bewijs gevoerd kan worden. Als je niet erkent dat het uiteindelijk een kwestie van mening is, en niet van feiten, komt je er al helemaal nooit uit. Dat wil niet zeggen dat Hirsch Ballin zich niet beter moet laten informeren, hooguit dat ook een goed geïnformeerd oordeel nog steeds voor een belangrijk deel gevormd zal worden door zijn (ideologische) mening over hoe je een kind hoort op te voeden.

  30. Han Rusman · 22-10-2010 · 19.14 uur

    Sterk artikel Niels!

    Wat volgens mij mensen tegen de borst stuitte in het voorstel van EH Balin was voornamelijk het feit dat hij zich enkel op games richtte omdat daar een groter draagvlak voor is. Ten eerste is dit een vreselijkste vorm van politiek is, en ver van de oorspronkelijk basis van democratie (een gevecht tussen ideeen). Ten tweede geeft het aan dat het niet bedoelt is om onze kinderen beter op te voeden, immers zou je dan het gehele probleem willen oplossen, en niet enkel waar draagvlak voor is. (Als we alleen oplossen waar draagvlak voor is, rijdt iedereen met 200 over snelweg, houdt niemand zich meer aan rood licht en dragen alleen idealisten een gordel). Ten derde geeft dit maar al te goed aan hoe beperkt de informatie nog is over media-invloed, en zeker over games specifiek. Voor zover ik weet gaat de meeste literatuur ook voornamelijk over waarom voorgaande onderzoeken niet deugen. (Zo ook in het boek dat David aanraadt.) (Interessant, en wat beknopter is: http://www.psychologymatters.org/pubs/journals/releases/gpr-14-2-68.pdf )

Volg de reacties op deze post via RSS

Plaats een reactie

Registreer je als vaste gebruiker. Heb je dit al eens gedaan, log dan in.

Hou de discussie menselijk en inhoudelijk. Reageer bij voorkeur onder je echte naam, met je foto als avatar (via Gravatar).

Toegestane HTML: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>